श्री. मनोज यशवंत पांगम
«“कला जपणे म्हणजे केवळ तिची साधना करणे नव्हे; ती पुढच्या पिढीच्या हातात सोपवणे होय.”»
साटेली-देवळसवाडी, ता. सावंतवाडी, जि. सिंधुदुर्गच्या मातीत जन्मलेले श्री. मनोज यशवंत पांगम हे गेली जवळपास तीन दशके दशावतार कलेशी निष्ठेने जोडलेले कलाकार आहेत. गावच्या छोट्याशा रंगभूमीपासून मुंबईच्या व्यासपीठापर्यंतचा त्यांचा प्रवास जिद्द, संघर्ष, अनुभव आणि कलेवरील अपार प्रेमाची कहाणी आहे.
गावच्या रंगभूमीवर उमललेली कला
साटेली पूर्व प्राथमिक शाळेतून शिक्षणाची सुरुवात झाली. पुढे महात्मा गांधी हायस्कूल, सातार्डा येथे नववीपर्यंत शिक्षण घेतले आणि शैलेंद्र एज्युकेशन सोसायटी, मुंबई-दहिसर येथे दहावीचे शिक्षण पूर्ण केले.
शालेय जीवनापासूनच अभिनयाची आवड होती. सामाजिक नाटकांमधून रंगभूमीचा अनुभव घेत असतानाच कलासंगम दशावतार नाट्य मंडळ, साटेलीच्या माध्यमातून टांगती तलवार, ब्राह्मण कन्या आणि अपराधी कोण या नाटकांत भूमिका साकारल्या. रेडी गावचे बाली मास्तर यांच्याकडून टांगती तलवारची कथा ऐकण्याची प्रेरणा मिळाली आणि दशावताराची ओढ अधिक दृढ झाली.
हार्मोनियम व मृदुंगमणी यांसारख्या वाद्यांची आवड जोपासत त्यांनी साटेली मंदिरासह गोवा-वास्को परिसरातही प्रयोग केले. पुढे श्री. संतोष रेडकर यांच्या सहवासातून दशावतारी रंगभूमीवर काम करण्याची संधी मिळाली. व्हिलन, राजा आणि राजकुमार या भूमिका त्यांच्या संवादफेक, भावाभिव्यक्ती, देहबोली आणि युद्धकलेमुळे विशेष लक्षात राहिल्या.
मुंबईतील संघर्ष आणि कलेची साथ
कलेची आवड असूनही वडिलांना नाट्यक्षेत्रातील काम मान्य नव्हते. मुंबईत मालाड-आप्पापाडा येथे वास्तव्यानंतर जोगेश्वरी परिसरात राहून त्यांनी उदरनिर्वाहासाठी टेक्सपोर्ट सिंडिकेट, अंधेरी येथे सुमारे पाच-सहा वर्षे नोकरी केली.
नोकरी, संसार आणि संघर्ष यांच्यामध्येही त्यांनी दशावताराशी असलेले नाते कधीच तुटू दिले नाही.
१२ एप्रिल १९९४ — मुंबईतील दशावताराचा निर्णायक क्षण
मनीबेन चाळ, शांतीलाल कंपाऊंड, जवाहर नगर येथे १२/०४/१९९४ रोजी आयोजित सत्यनारायण महापूजेच्या निमित्ताने टांगती तलवार या नाटकाच्या प्रयोगाची तयारी करण्यात आली.
या उपक्रमात श्री. भालचंद्र रामचंद्र लूडबे, श्री. भरत शांताराम सावंत, श्री. शत्रुघ्न शांताराम सावंत, श्री. रवींद्र कृष्णा साईल, श्री. नंदकिशोर रावजी साईल, श्री. चंद्रकांत जगन्नाथ गोसावी, श्री. पुनाजी चंद्रकांत नाईक, श्री. विजय महादेव बागवे , श्री. पांडुरंग दत्ताराम सावंत आणि श्री. महादेव लिंगोबा सावंत यांसह सहकाऱ्यांचा सहभाग होता.
दोन-तीन महिन्यांच्या तालमी झाल्या. प्रत्येक पात्राचे संवाद लिहून घेण्यात आले. प्रत्यक्ष दशावतारी अनुभव असलेले मनोज पांगम यांनी सहकलाकारांना संवादफेक, अभिनयपद्धती आणि रंगभूमीवरील बारकावे समजावून दिले. रवींद्र कृष्णा साईल यांनीही विशेषतः स्त्रीपात्रांच्या भूमिकेत महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
प्रयोगाला मिळालेल्या उत्स्फूर्त प्रतिसादाने मुंबईत दशावताराचे प्रयोग उभे करण्याचा आत्मविश्वास निर्माण झाला. हाच क्षण पुढील मोठ्या प्रवासाची सुरुवात ठरला.
१९९५ — साईलीला दशावतार नाट्य मंडळ
या प्रयत्नांना संघटित स्वरूप देत १९९५ मध्ये सिंधुदुर्ग कलानिर्मित साईलीला दशावतार नाट्य मंडळ (रजि.), मुंबई-खार या संस्थेची स्थापना झाली. संस्थापक म्हणून श्री. भालचंद्र रामचंद्र लूडबे यांचे योगदान महत्त्वाचे राहिले; तर मनोज पांगम हे संस्थेतील प्रभावी कलाकार आणि मार्गदर्शक म्हणून पुढे आले.
त्यांच्या मार्गदर्शनातून संस्थेने मुंबईत अनेक प्रयोग सादर केले. पारंपरिक दशावताराची परंपरा जपत त्यांनी “प्रेमाच्या अग्निज्वाळा” या काल्पनिक दशावतारी प्रयोगातून प्रयोगशीलतेची नवी वाटही शोधली.
कलाकार ते मार्गदर्शक
वाचनाची आणि लेखनाची सवय, संवादांची जाण, रंगभूमीचा प्रदीर्घ अनुभव आणि अभिनयातील बारकावे समजून घेण्याची क्षमता ही त्यांच्या कलेची वैशिष्ट्ये आहेत. स्वभावाने स्पष्टवक्ते आणि काहीसे तापट असले तरी सहकाऱ्यांविषयीची आपुलकी त्यांच्या मनात कायम राहिली.
आज त्यांच्या दशावतारी कलाप्रवासाला जवळपास ३० वर्षे पूर्ण होत आहेत. या प्रवासाने त्यांना केवळ कलाकार म्हणून घडवले नाही, तर अनेक सहकाऱ्यांना रंगभूमीवर उभे करण्याचा अनुभवही दिला.
आता त्यांच्या अनुभवाचा सर्वात मोठा उपयोग नव्या पिढीतील दशावतारी कलाकार घडविण्यासाठी व्हावा, हीच अपेक्षा.
«“स्वतः कलाकार होणे मोठे आहे; पण आपल्या अनुभवातून दुसरा कलाकार घडवणे ही त्याहून मोठी कला आहे.”»
परिवाराचा मोलाचा आधार
या प्रदीर्घ कलाप्रवासामागे पत्नी आणि तीन मुलींचा आधारही तितकाच महत्त्वाचा आहे. नालासोपारा पूर्व येथील भुषण अपार्टमेंट, वीरमाता जिजाई नगर येथे संसार सांभाळताना मनोज पांगम यांनी कलेची साधना अखंड सुरू ठेवली. त्यांच्या परिवाराच्या सहकार्याला मनःपूर्वक सलाम.
मनोज पांगम यांच्या आयुष्याचा हा कलाप्रवास एका कलाकाराच्या यशाचीच नव्हे, तर कोकणच्या लोककलेवर असलेल्या निष्ठेची साक्ष आहे. आता या अनुभवातून अनेक नवे कलाकार घडावेत आणि दशावताराची समृद्ध परंपरा पुढील पिढीकडे अधिक बळकटपणे जावी, हीच त्यांच्या गौरवप्रसंगी मनापासून शुभेच्छा.
जय दशावतार!
जय कोकणची लोककला!
लेखन : शत्रुघ्न शां.सावंत
सिंधुदुर्ग कलानिर्मित साईलीला दशावतार नाट्य मंडळ (रजि.)
0 टिप्पण्या